ନମୋ ଗ୍ରୀନ ରେଲ୍’: ଭାରତର ପ୍ରଥମ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଟ୍ରେନ

ଭାରତର ଏହି ପ୍ରଥମ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଟ୍ରେନରେ ‘ଗ୍ରୀନ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ’ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ। ଯେଉଁଠି ଡିଜେଲ ଇଞ୍ଜିନରୁ କଳା ଧୂଆଁ ବାହାରି ପ୍ରଦୂଷଣ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଇଞ୍ଜିନରୁ କେବଳ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ  ବାହାରିଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଭାରତର ‘ନ୍ୟାସନାଲ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ମିଶନ’ର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ରେଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଶ୍ୱିନୀ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ସୂଚନା ଅନୁସାରେ, “ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଫର୍ ହେରିଟେଜ୍” ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ଦେଶରେ ୩୫ଟି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଟ୍ରେନ ଚଲାଯିବ। ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରତି ଟ୍ରେନ ପିଛା ପ୍ରାୟ ୮୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପାଇଁ ୭୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବ।

ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଫ୍ୟୁଏଲ୍ କଣ?

ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମିଳୁଥିବା ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ। ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ କେବେହେଲେ ଏକାକୀ ମିଳିନଥାଏ, ବରଂ ପାଣି ($H_2O$) କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଆକାରରେ ଅନ୍ୟ ଯୌଗିକ ସହ ମିଶି ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅଲଗା କରି ଇନ୍ଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଫ୍ୟୁଲ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଜଳିବା ଦ୍ୱାରା କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ବଦଳରେ କେବଳ ପାଣି ବାହାରିଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘କ୍ଲିନ୍ ଫ୍ୟୁଲ୍’ କୁହାଯାଏ।

ହାଇଡ୍ରୋଜେନ କେତେ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ?

ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀ ଆଧାରରେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ନାମ ଦିଆଯାଇଛି:

• ୧. ଗ୍ରୀନ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Green Hydrogen): ଏହାକୁ ଜଳର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲିସିସ୍ (Electrolysis) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସୌର କିମ୍ବା ପବନ ଶକ୍ତିରୁ ମିଳୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଏଥିରେ କାର୍ବନ ନିର୍ଗମନ ଶୂନ୍ୟ ଥାଏ।

• ୨. ବ୍ଲୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Blue Hydrogen): ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସରୁ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାରୁଥିବା କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ($CO_2$) କୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନଛାଡ଼ି ଷ୍ଟୋର (ସଂରକ୍ଷିତ) କରି ରଖାଯାଏ।

• ୩. ଗ୍ରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Grey Hydrogen): ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସରୁ ତିଆରି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା $CO_2$ ସିଧାସଳଖ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ। ବିଶ୍ୱରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଏହି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ।

• ୪. ବ୍ଲାକ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Black Hydrogen): ଏହାକୁ କୋଇଲା ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ କାର୍ବନ ନିର୍ଗମନ ହୋଇଥାଏ।

• ୫. ବ୍ରାଉନ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Brown Hydrogen): ଏହା ଲିଗ୍ନାଇଟ୍ (ଧୂସର କୋଇଲା) ରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷଣ ମାତ୍ରା ବହୁତ ଅଧିକ।

• ୬. ପିଙ୍କ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Pink Hydrogen): ପରମାଣୁ (ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟର) ଶକ୍ତି ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଳର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲିସିସ୍ କରି ଏହାକୁ ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏଥିରେ କାର୍ବନ ନିର୍ଗମନ ଖୁବ୍ କମ୍।

• ୭. ୟେଲୋ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Yellow Hydrogen): ପାୱାର ଗ୍ରିଡ୍‌ରୁ ମିଳୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହା ତିଆରି ହୁଏ।

• ୮. ଟର୍କ୍ୱାଇଜ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ (Turquoise Hydrogen): ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସର ମିଥେନ୍ ପାଇରୋଲିସିସ୍ (Methane Pyrolysis) ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ତିଆରି ହୁଏ। ଏଥିରେ ଗ୍ୟାସୀୟ $CO_2$ ବଦଳରେ କଠିନ କାର୍ବନ ବାହାରିଥାଏ।